Հայոց հողի հրաշալիքները → Արցախ → Խաթրավանք

Խաթրավանք կամ Խադավանք

Խադավանքը կամ Խաթրավանքը գտնվում է ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Վաղուհաս գյուղից արևմուտք, անտառապատ լեռան լանջին: Կոչվել է Թադեոս առաքյալի 70 աշակերտներից Խադի անունով, որը, սուրբ Եղիշեի հետ, Արցախում քրիստոնեության առաջին տարածողն էր: Խադավանքը հիմնադրվել է վաղ միջնադարում, XII դ. եղել Ծարի իշխանության հոգևոր կենտրոնը և տոհմական տապանատունը: Մեծապես տուժել է 1139-ի երկրաշարժից և սելջուկյան թուրքերի 1143-ի ասպատակությունից, որոնք, Չոլի զորապետի գլխավորությամբ, ապստամբած արցախցիներից վրեժխնդիր եղան` վանքերն ավերելով ու սրբությունները գերեվարելով: Խադավանքի վերականգնումը կապված է արևելյան վարդապետներից Հովհաննես Խաչեցու անվան հետ, որը եղել է Սանահինի և Հաղպատի վանքերի վանահայր: 1204-ին նա կառուցել է Խադավանքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին և շինարարական արձանագրության մեջ նշել, որ վանքում հավաքել է գրքեր և խաչքարեր: Դրա շնորհիվ վանքը դարձել է ինքնատիպ քարեդարան-թանգարան և մատենադարան (արձանագրությունը` մեկ ամբողջական քարի վրա, տեղափոխվել և զետեղվել է Երևանի Մատենադարանի ցուցասրահում): Խադավանքի մատենադարանը հետագայում լրացվել է վանքում գրված ձեռագրերով ու գերեվարված մատյանների, նաև` հեռավոր վայրերից, հետգնումով (Անի, Կարին, Կապադովկա և այլն): Խադավանքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին քառասյուն գմբեթավոր շենք է` իր ծավալի մեջ ներառած մինչ այդ շինված Սուրբ Պրոկոպիոս և Սուրբ Մինաս մատուռները: Նրա գմբեթն ունի հայկական եկեղեցիների համար անսովոր, սակայն գավիթներին բնորոշ ձև: Հովհաննես Խաչենցին այդտեղ կրկնել է Սանահինի վանքի` 118-ին կառուցած գավթի գմբեթը: Սյուների պատվանդաններին կան պահպանիչ խորհրդանշանների հարթաքանդակներ (եզան, խոյի, առյուծի գլուխներ, օձեր): Դոփ իշխանուին 1226-ին կառուցել է Խադավանքի եկեղեցու գավիթը (չի պահպանեվել) և հյուսիս-արևմտյան պատին կից փոքրիկ մատուռ, որից հյուսիս կանգուն է XIV դ. 1-ին քառորդում Սարգիս եպիսկոպոսի կառուցած երկհարկ զանգակատունը: Մատուռի արևմտյան պատի վրա կանգնեցվել են (1219-ին և 1220-ին) երկու գեղաքանդակ խաչքարեր: Խադավանքի համալիրի հյուսիսային կողմում վանահոր բնակարանն է, հյուսիս-արևելքում` երկդահլիճ գրատուն-մատենադարանի շենքը: XIII դ. Գրիգոր իշխանը և նրա կին Ասփան պատրաստել են տվել Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու բեմի սեղանը: XIV դ. Ասփա իշխանուհին Խադավանք տանող ճանապարհի վրա կամուրջ է կառուցել (մնացել են խելերը) և խաչքար կանգնեցրել: Նա վախճանվել է 1311-ին և թաղվել վանքում: XIV-XVI դդ. կրոնական-մշակութային կյանքը Խադավանքում անկում է ապրել և մասամբ վերակենդանացվել XVII դ., երբ (1691-ին) նորոգվել են նրա կառույցները: