Հայոց հողի հրաշալիքները → Արցախ → Ծիծեռնավանք

Ծիծեռնավանք

Ծիծեռնավանքը գտնվում է Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Աղահեճք գավառում (այժմ` ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանում), Աղավնո գետի աջ ափին, Տաթևի վանքին հարկատու Ծիծառնուվանք գյուղի եզրին: Ծիծեռնավանքի միաբան Ստեփանոս վանականը որպես վկա ստորագրել է 844-ին  Սյունյաց իշխան Փիլիպեի` Տաթևի վանքին իր հայրենի Տաթև գյուղը նվիրելու թուղթը: Ստեփանոս արքեպիսկոպոս Օրբելյանը Ծիծեռնավանքը դասել է XIII դ. Սյունյաց նշանավոր վանքերի թվին: 1655-ին Նախիջևանի Գողթն գավառի Ս. Խաչ վանքի վանահայր, եպիսկոպոս, գրահրատարակիչ Թովմա Վանանդեցին Հայաստանի հռչակավոր սրբավայրերին նվիրած իր չափածո ներբողում հիշատակում է Ծիծեռնավանքը` որպես «մեծ անցյալ» ունեցող: Ծիծեռնավանքը բարգավաճել է XVII-XVIII դդ., երբ կառուցվել են պարիսպը` կամարակապ մեծ դարպասով (1633), հարավային կողմում` սեղանատունը, նորոգվել եկեղեցին (1779): Մինչև XX դ. եղել է գործող վանք (պատկանել է Տաթևի վանքի թեմին` «Ծիծեռնակու սուրբ վանք» անունով) և մեծ ուխտատեղի, որտեղ Համբարձման և Սուրբ Խաչի տոներին ողջ Սյունիքից բազմահազար ուխտավորներ են այցելել:

Ծիծեռնավանքի եկեղեցին իր առանձնահատկություններով և ինքնատիպ հարդարանքով վաղ միջնադարի հայկական ճարտարապետության կարևորագույն կառույցներից է: Եռանավ բազիլիկ է` ուղղանկյուն հատակագծով, չորս զույգ մույթերով, շենքի ծավալում արտաքուստ շեշտված միջին նավով, և հայկական նույնատիպ կառույցների միակ կանգուն և լավ պահպանված օրինակն է: Բազիլիկն ունեցել է մի քանի շինարարության փուլեր, որոնցից առաջինն արտաքին պատերի ստորին` սրբատաշ բազալտով (7-8 շարք բարձրությամբ) մասն է` կառուցված IV դ. (կամ ավելի վաղ. կա տեսակետ, որ Ծիծեռնավանքը եղել է եկեղեցու վերափոխված հեթանոսական տաճար): V-VII դդ. հաջորդաբար ավելացվել են պատերի` ֆելզիտով վերնամասը, ավանդատները և պայտաձև խորանը` սյունազարդ վերնահարկով (բացառիկ է հայկական եկեղեցիներում), փայտե սյուների փոխարեն` կամարաշարերը: Ծիծեռնավանքի բազիլիկի  կարևոր առանձնահատկություններն են արևմտյան ճակատում մուտք չունենալը (որը հատուկ է հեթանոսական տաճարներին և բնորոշ չէ  բազիլիկ եկեղեցիներին), խորանի վերևի կամարակապ սրահը (եզակի է հայկական ճարտարապետության մեջ), բեմում լուսամուտ չունենալը, թաղակիր կամարների բացակայությունը և այլն: Ի տարբերություն զուսպ արտաքին ճակատների (լուսամուտների երեսակալներ, շրջանագծի մեջ ներառված հավասարաթև խաչեր), ներսը վաղ միջնադարի հայկական արվեստին հատուկ հարուստ հարդարանք ունի: Մույթերը զարդարված են շախմատաձև ու երկշարք ատամիկներով, ալիքաձև ու պարանահյուս, օձակերպ քանդակներով, ուղղանկյան մեջ ներգծված ութճառագայթանի աստղերով (հանդիպում է հատկապես V դ. 2-րդ կեսում` Տեկոր, Երերույք, Փարպի, Ամարաս): Հյուսիսային պատին պահպանվել է որմնանկարների մի հատված` ողջ հասակով կանգնած երկու սրբերի պատկերով: Բազիլիկի հարդարանքում կարմիր են ներկված որոշ վարդյակներ ու մույթերի խոյակներ:

Վանքի անվանման վերաբերյալ պահպանվել է հետևյալ ավանդապատումը: