Հայոց հողի հրաշալիքները → Արցախ → Երից Մանկանց վանք

Երից Մանկանց վանք

Երից Մանկանց վանքը գտնվում է ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Տոնաշեն գյուղից 10 կմ հարավ-արևմուտք, Մռավ լեռնաշղթայի հարավային անտառածածկ լանջին: Հիմնադրվել է XVII դ. վերջին քառորդում` որպես Գանձասարին հակաթոռ կաթողիկոսության կենտրոն: Երից Մանկանց վանքի եկեղեցին 1691-ին կառուցել է Սիմեոն Ա Խոտորաշենցի հակաթոռ կաթողիկոսը (1675-1704) Սարգիս ճարտարապետի ձեռքով, որը ձգտել է քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկի հորինվածքով եկեղեցին արտաքուստ նմանեցնել Գանձասարի վանքի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցուն:

Կաթողիկոսական ապարանքը տեղադրված է ձորալանջին, և նրա տանիքը վանքի բակի շարունակությունն է կազմում: Բաղկացած է գլանաձև աշտարակից և դրան կից երկու թաղածածկ դահլիճներից: Հյուսիսային կողմում վանքի ուղղանկյուն, թաղածածկ սեղանատունն է` խոհանոցով ու նախասրահով: Վանքի շուրջը տարածվում է XVII-XVIII դդ. տապանաքարերով գերեզմանոցը: Երից Մանկանց վանքը Արցախի հայտնի գրչության կենտրոններից էր:

Երից Մանկանց վանքի հիմնադրումից ի վեր սկսվել է դրա և Գանձասարի կաթողիկոսության հակամարտությունը, որը ստիպել է Ամենայն հայոց կաթողիկոսներին հանդես գալ հաշտարար միջնորդությամբ: Նահապետ Ա Եդեսացին Երից Մանկանց վանքի Սիմեոն Ա և Գանձասարի Երեմիա կաթողիկոսներին հրավիրել է Էջմիածին և պարտավորեցրել Սիմեոնին, որ նրան այլևս նոր կաթողիկոս չհաջորդի: Սակայն 1705-ին նրան հաջորդել է ազգական Ներսեսը, որը սկիզբ է դրել նոր հակամարտության` Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանի հետ: 1707-ին Ալեքսանդր Ա Ջուղայեցին երկու կաթողիկոսներին կանչել է Էջմիածին, նզովել Ներսեսին և օրինական կաթողիկոս հայտարարել Եսայուն: 1763-ին Ներսեսին հաջորդել է նրա ազգական Իսրայելը (1763-1808), որին բանադրել է Սիմեոն Ա Երևանցին և Գանձասարի կաթողիկոս հաստատել Հովհաննես Հասան-Ջալալյանին: 1819-ին, հակաթոռ կաթողիկոս Սիմեոն Բ-ի (Սիմեոն Փոքր) մահով, Երից Մանկանց վանքի կաթողիկոսությունը վերացել է: Երից Մանկանց վանքը որպես վանք-ամրոց մեծ դեր է խաղացել XVIII դ. սկզբին Արցախում ծավալված ազատագրական պայքարում: