Առաջին կինը, որը հաղթահարել է Արարատ լեռան գագաթը, ալեքսանդրապոլցի բժշկուհի Հայկանդուխտ Չախմախչյանն է: Նա 1912 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Ցյուրիխից ժամանած գիտնականների հետ նվաճեց բիբլիական լեռան գագաթը:
Հայրավանքը,
որը հայտնի է նաև Հայր Հովհաննու վանք, Մարդաղավնյաց վանք անվանումներով, գտնվում
է ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Այրիվան գյուղի հյուսիս-արևելյան կողմում, Սևանա լճի
առափնյա ապառաժուտ հրվանդանի վրա: Հայրավանքի Ս. Ստեփանոս եկեղեցին (IX դ.) ունի
քառակոնք կենտրոնագմբեթ հորինվածք (հայկական ճարտարապետության եզակի նմուշներից է.
ներքուստ և արտաքուստ բոլորաձև խորաններով) և կառուցված է կոպտատաշ բազալտից, իսկ
կամարները, ութանիստ թմբուկով գմբեթը` սրբատաշ տուֆից: 1211-ին եղբայրներ
Հովհաննես և Ներսես վարդապետները նորոգել են եկեղեցին ու նրան արևմուտքից կից
երկսյուն, երդիկավոր ութանիստ, չթաքարեզարդ գմբեթով գավիթ կառուցել: Հայրավանքը
XIII դ. բազմաթիվ նվիրատվություններ է ստացել. 1211-ին Գեղարքունիք գավառի տեր,
Զաքարյան իշխանների գործակից, սպարապետ Բուբայից` Առինջում այգի և Քանաքեռում`
ջրաղաց, 1213-ին ոմն Համազասպից` այգի, Բեշքեն և Ինանիկ (Իվանե) Օրբելյան
իշխաններից` Բերդ գյուղի հարկի մի մասը և այլն:
Հայրավանքի
պարսպապատ փոքրիկ բակում կան XVI դ. տապանաքարեր ու խաչքարեր, պարսպից դուրս խցերի
ու տնտեսական շենքերի ավերակներն են: Հայրավանքը գործել է մինչև XIX դ.: 1980-ական
թթ. վանքը նորոգվել է, եկեղեցու գմբեթը` վերակառուցվել:
Վանքի վերաբերյալ մեզ է հասել հետևյալ գեղեցիկ ավանդապատումը:
